Uso de cookies nas páxinas web do Concello da Coruña

Nas páxinas web municipais utilizamos cookies propias e de terceiros para mellorar os nosos servizos mediante a análise dos seus hábitos de navegación. Se continúa navegando, consideramos que acepta o seu uso. Pode obter máis información, ou coñecer como cambiar a configuración, na nosa páxina de "Normas de uso".

Concello da Coruña

    Don Víctor López Seoane

    Biografía. Vida e obra do ilustre galego Víctor López Seoane

    Introdución

    Víctor López Seoane (Ferrol, 1832-A Coruña, 1900) é o naturalista galego coa contribución científica máis valiosa, un taxónomo destacado na Zooloxía europea do século XIX. Exemplares de seres vivos recolleitos por el figuran entre as coleccións dos principais museos de Historia Natural de Europa; formou parte de relevantes sociedades científicas europeas dedicadas ao estudo da natureza e publicou en diversos idiomas en prestixiosas revistas especializadas. E nesa intensa actividade, tomou contacto con científicos do máximo nivel, como Raphael Blanchard, Ignacio Bolívar, George Boulenger, Odón de Bo, Lorenzo Camerano, Charles Darwin, Anton Dohrn, Mariano da Paz Graells, Albert Günther, Ernst Haeckel, Fernand Lataste, Jacques de Bedriaga, Maurice Willkomm, Ragnar Hult, etc. O recoñecemento do seu labor veu plasmado, entre outras cousas, co nomeamento como un dos secretarios do primeiro Congreso internacional de Zooloxía (París, 1889).

    Estudos

    O pai era mariño e foi destinado á comandancia de Vigo, polo que Víctor estudou no Instituto de Tui en 1847, pasando ao de Santiago, onde obtivo o título de Bacharel en Filosofía en xullo de 1851 e mantivo contactos con José Planellas (1821-1888), catedrático de Historia Natural da Universidade de Santiago. Iniciou os estudos de Medicamento en Madrid, que continuou en Andalucia desde 1857, onde prestou especial atención ás Aves da zona, desenvolvendo as primeiras investigacións orixinais; rematou a licenciatura en Santiago, en xuño de 1861.

    Naturalista e coleccionista

    Seoane foi un naturalista, estudou os seres vivos desde o punto de vista taxonómico, catalogando as variedades biolóxicas e buscando outras novas, non descritas pola Ciencia. Ese labor plasmouse en numerosas publicacións e na descrición de varios taxons de animais (novas especies ou variedades).

    Dunha maneira parella, confeccionou importantes coleccións de ser naturais, que constituíron o museo particular máis importante de Galicia, e un dos máis destacados de España. Ese museo permaneceu moitos anos na Casa Grande de Cabanas (A Coruña) formando unha unidade coa biblioteca científica de Seoane e as súas notas de traballo. No ano 1972 a familia decidiu depositar a case totalidade das coleccións zoológicas ao coidado do Concello da Coruña. Permaneceron expostas unha parte delas nos corredores do palacio municipal e outra gardada nos faiados; posteriormente, 1985, o material trasladouse á Casa dás Ciencias (A Coruña). A biblioteca científica e manuscritos foron despositados ese mesmo 1972 no Instituto José Cornide de Estudos Coruñeses. Trátase de milleiros de valiosas cartas e documentos, que inclúen anotacións de traballo, debuxos, catálogos, etc.

    Formación científica

    O gusto pola natureza foi callando nel desde que sendo neno, acompañado pola súa tía Cándida Seoane, percorría campos ferroláns en busca de animais. Un coleccionista vocacional axudado por un ambiente favorable e receptivo. Por iso, chegado o momento, rexeitou seguir a tradición familar da carreira militar na Mariña e preferiu as aulas universitarias, sacando tempo dos estudos para dedicalo ás observacións naturais.

    Formouse cientificamente en Madrid, nos anos de estudante de Medicamento. No outono de 1852 accedeu a unha capital inmersa na inestabilidade política da monarquía isabelina e viviu intensamente ese tempo. O novo estudante entrou en contacto cunha sociedade filantrópica, Museo Popular, en 1853 encargouse da cátedra de Botánica, lendo, o 14 de novembro, un Discurso de apertura do Curso 1853-54. Do ano seguinte, 1854, será a súa primeira publicación coñecida, sobre un grupo de plantas, na Nova Estrela (Seoane, 1854). Así mesmo, fíxose socio do Ateneo de Madrid, e acudiu ás actividades que esta institución desenvolvía sobre materias científicas.

    Chegou a Madrid nun momento clave da Historia Natural española, cando se estaba abordando en serio a fase de catalogación (Fraga, 2001). E aproveitou esa conxuntura favorable para a súa formación como naturalista. Polo ano 1854 xa se relacionaba con algúns dos profesores universitarios especializados nos estudos naturalistas. Contactou co catedrático Mariano da Paz Graells, con quen mantería unha longa relación (Fraga, 1998), e co discípulo de leste, o profesor de Zooloxía Laureano Pérez Arcas. E estableceu unha singular relación co naturalista Juan Mieg, antigo "Profesor e Director del Real Gabinete de Física de SSMM".

    Nese contexto destacan as actividades de campo desenvolvidas por Seoane en 1857, testemuño importante do rexurdir da actividade naturalista na metade do século (Fraga, 2001). Nos seus manuscritos están contabilizadas 26 excursións realizadas en catro meses por diversas paraxes de Madrid e arredores, cunha duración que oscilaba entre toda a xornada e medio día. Os acompañantes foron Alfredo Brehm, Reinaldo Brehm, Ricardo Gómez Cortina, Theodor Apetz e Juan Mieg.

    As experiencias madrileñas permitiron a Seoane integrarse na nacente comunidade científica dos naturalistas. Deuse conta de que facer Ciencia pasaba por formar parte dun colectivo, manter contactos, recoñecer xerarquías, maneiras de relacionarse cos colegas, con profesores importantes e especialistas de prestixio. E esas relacións permitíronlle abrir o ámbito dos seus contactos, accedendo a especialistas internacionais nun momento no que a ciencia española permanecía bastante alonxada da europea.

    A volta a Galicia dun naturalista

    Cando a primeiros dos anos sesenta Seoane retornou a Galicia era un naturalista coa vocación consolidada, que alcanzara o adestramento práctico e a preparación teórica precisa para abordar a catalogación da Flora e da Fauna do país, pero a ausencia de bibliografía especializada e de coleccións obrigábano a depender das consultas con expertos de fóra.

    O idóneo proceso formativo e o favorable panorama que se lle presentaba non estiveron exentos dun problema que con posterioridade alcanzaría unha ampla dimensión e transcendencia. Seoane arrastraba xa dos anos previos á volta Galicia unha forte incomodidade polo que consideraba escasa consideración dos seus contactos científicos. En 1860 pensou en deixar o seu labor, o enfrontamento coas primeiras dificultades preséntanos a un Seoane afastado do científico novo e animado dos seus anos previos e móstranos un individuo a quen lle custa traballo aceptar os lóxicos contratempos. Empezou unha sucesión de queixas e enfrontamentos que o acompañarán no resto da súa actividade e que agudizarán o desánimo causado polas dificultades atopadas para desenvolver o seu labor en Galicia.

    Profesor no instituto coruñés

    O momento crítico foi superado por unha afortunada circunstancia, a creación do Instituto da Coruña. Con ocasión do establecemento do Instituto de ensino medio en 1862 (Meijide, 1991) foi nomeado "substituto de Elementos de física e química e Nocións de Historia Natural". Exerceu o labor docente o curso 1863-64, atendendo ao ensino da Historia Natural e da Física e Química, ocupándose do Gabinete de Historia Natural e realizando observacións metereolóxicas, como axudante da estación situada no Instituto.

    Ao final do curso desexaba continuar impartindo docencia no Instituto, os seus amplos coñecementos en Historia Natural e a estupenda colección que confeccionara parecían avais dabondo. Pero as normas esixíanlle o grao de Bacharel en Ciencias, titulación da que o naturalista carecía e, molesto polas dificuldades, cesa o 10 de outubro de 1864, substituído por Ramón Mariñas Lafuente. O malestar de Seoane provocou que diversas coleccións que previra doar foran a parar a outras institucións (Pulido, 1874).

    Médico en Ferrol

    A situación obrigouno a retornar á súa cidade natal, onde alcanzou o posto de médico interino no Hospital da Mariña. Outra vez volve pensar en abandonar as investigacións e coleccións. Cuestiona un futuro no que, como noutras ocasións, sente "utilizado" polos seus mestres. O desencanto e os queixumes asíntanse na súa personalidade, dando paso a un home no que aparece un carácter difícil e un certo victimismo, non exento de contradicións, pois gusta de exhibir contactos cos mesmos que critica, factor que vai sobresaíndo cada vez máis nas formas do naturalista.

    Pero non permanece inactivo. Nese tempo fixo algún intento de acceso á docencia pública e continúa o labor, publicando a Reseña de Historia Natural de Galicia (Seoane, 1866) (Fraga, 1996), un traballo que xorde dunha invitación dun ver amigo, Manuel Murguía, para participar na redacción do libro deste dedicado á Historia de Galicia. Tamén realiza observacións meteorolóxicas, asiste a Graells cando este realiza a exploración das costas cantábricas (1869) e, mesmo, presta atención ao polémico tema da rede de sumidoiros de Ferrol (Díaz-Ferros, 2001).

    Cambio nas condicións de vida, traslado da residencia para A Coruña

    Unha circunstancia veu cambiar a vida de Seoane. O 8 de outubro de 1869 casou con Francisca Riobóo Álvarez (1834-1919), de familia fidalga, que dispoñía de importantes propiedades, como os pazos de Torres de Allo (Baio) e a Casa Grande de Cabanas, ademais doutros en Ordes, As Encrobas e numerosas propiedades (Martínez Barbecho, 1978).

    A voda supuxo un cambio notable para a vida de Seoane e repercutiu no seu labor científico. Pasou de ser un médico interino con escasos recursos a converterse en rico propietario agrícola. Para poder atender mellor a administración das numerosas propiedades "situadas en 48 concellos de Galicia", empezou en 1874, en Santiago, os estudos de Dereito, que rematou en Oviedo. E iniciou unha nova forma de vida, que inclúe o establecemento da familia na Coruña, na que residiría ata a súa morte, pasando o verán no pazo de Cabanas.

    Liberal de inclinacións progresistas, próximo ás posicións políticas de Eugenio Montero Ríos, debeu atoparse cómodo no ambiente coruñés da Restauración. Na cidade participou da vida social, económica e cultural, figurando en múltiples iniciativas (como a creación da Sociedade Económica ou de Folclore galego). Entre as personalidades cidadás mantivo amizade con persoas como Andrés Martínez Salazar, Manuel Murguía, Eduardo Pondal, Vicente Abad, Ramón Pérez Costais, Emilia Pardo Bazán, o médico Rodríguez, etc. Tamén participou nas reunións da denominada "cova céltica", xuntas informais dos "rexionalistas" liberais.

    Mostrouse interesado pola vida científica coruñesa. Tomou parte activa nunha iniciativa inédita, levada a cabo en 1886, para tentar de establecer nestas costas a primeira Estación de Bioloxía Mariña de España (Fraga, 1992). Tamén participou na iniciativa cidadá para alcanzar a localización en Coruña da que sería a Granxa agrícola, que estivo instalada na zona de Monelos.

    Unha nova oportunidade para facer ciencia nun contexto distinto

    Pasado un tempo do casamento, Seoane volta ao seu labor naturalista con novos alentos e medios. Continou coleccionando e doando obxectos naturais e retomou as súas pescudas aplicando os coñecementos adquiridos no seu período de formación. Pero o panorama social e científico mudaran. Os cambios políticos do sexenio (1868-1875) trouxeron unha certa liberdade que permitiu a difusión de novidades científicas. Así mesmo, entre os naturalistas obsérvase unha crecente especialización e institucionalización, coa creación, en 1872 da importante Sociedade Española de Historia Natural, unha entidade promovida por especialistas novos, con destacado peso dos krausistas. Seoane observa o proceso, únese á Sociedade, pero mantén as principais relacións de traballo coa xente da súa xeración.

    Eses cambios na comunidade científica acontecen dunha maneira parella con notables modificacións na forma de facer ciencia entre os estudosos da natureza. Seoane formouse como naturalista seguindo un modelo científico, o cuvierismo, a proposta de Georges Cuvier (1769-1832). Desde esa perspectiva, o taxónomo sería un catalogador que tentaba situar cada taxon no seu "sitio natural", no que o Creador o había colocado, dentro dos tres "Reinos da Natureza". Con todo, esa tradicional Historia Natural foi mudando e compartindo protagonismo cunha nova ciencia que estudaba o conxunto dos fenómenos vitais, a Bioloxía. E o darwinismo foi básico nos cambios acontecidos.

    Por tanto, cando Seoane retomou o labor naturalista o contexto variara substancialmente. E comprobouno de xeito claro e contundente cando aplicou as vellas concepcións e metodoloxías. Un dos grupos zoológicos nos que centrou as pescudas foi o dos anfíbios e réptiles, os herpetos, publicando o primeiro catálogo deses animais en Galicia (Seoane, 1877). Fernand Lataste (1847-1934), o grande herpetólogo francés, daría á luz un severo comentario, "Lles réptiles de la Galice-M. Sevano (sic)" (Lataste, 1878). Valioso documento, no que Lataste utiliza o catálogo de Seoane como exemplo de traballo científico obsoleto e incorrecto.

    O malestar causado en Seoane foi moi grande. Este episodio vai ter unha notable influencia na súa futura actividade científica. Dunha maneira directa, por mor da crítica e da relación que establecerá con Lataste e con outros importantes especialistas, e de forma indirecta, polo estímulo que supuxo no seu labor.

    Estratexia científica desde a periferia

    Nos anos oitenta, os da súa madurez, deseñou e aplicou unha hábil e complexa estratexía creativa para "desde as súas particulares circunstancias" alcanzar éxitos científicos. Utilizou os seus medios económicos para viaxar e coñecer museos, fornecerse de abundante bibliografía especializada, materiais e obxectos naturais e editar el mesmo algunhas das súas publicacións. Por outra banda, abordou unha colosal obra de recollida e estudo de ser naturais. Para dispoñer de exemplares, comprounos, realizou numerosas saídas ao campo e recorreu a recolectores. Incrementou de maneira notable os contactos con especialistas, accedendo a algúns dos máis destacados das Ciencias Naturais europeas. Con estes colegas estableceu comunicacións sucesivas e cruzadas, nas que adoitaba enviar e intercambiar numerosos exemplares e información, realizando consultas de maneira múltiple.

    Así mesmo, aínda que mantivo unha atención constante a todos os seres vivos, coa idea da elaboración dunha Historia Natural de Galicia, concentrou o seu principal labor nos Vertebrados, nun lóxico proceso de especialización que a época demandaba. E ademáis, fai falta subliñalo, modificou o enfoque de traballo, aprendeu a seleccionar taxons nos que era máis factible obter novidades, na busca do éxito e recoñecemento científico. E aproveitou as Exposicións como un foro idóneo para desenvolver o seu gusto polo coleccionismo natural e a actividade como propietario agrícola, alcanzando ao mesmo tempo un notable protagonismo.

    No plano teórico e metodolóxico, Seoane mostrou unha importante capacidade para percíbir os cambios que incidiron na Ciencia do seu tempo e asumilos parcialmente. Houbo un proceso de adaptación "", de asimilación parcial das novidades, por exemplo o darwinismo, do que buscou o que lle podía achegar no seu traballo de discriminar ser (Fraga, 1989b, 2002).

    A perversión da orixinalidade científica

    Se atendemos aos resultados convencionais obtidos, a estrategía científica de Seoane, o seu labor creativo, alcanzou un éxito xeral. Pero, como imos ver, unha parte notable deses brillantes resultados están contaminados polos espurios métodos que utilizou na súa consecución (Fraga, 2007).

    No estudo da biografía científica de Seoane apreciaramos erros ou elementos confusos de diferente importancia (Fraga, 1992). Entre eles, chamounos especialmente a atención algúns dos contidos da publicación de 1870 denominada "Aves novas de Galicia?" (Fraga, 2007). Outro tema que tamén nos parecía sorprendente foi o da descrición por Seoane de dúas herpetos en base aos exemplares supostamente recollidos polo seu irmán José Domingo nas illas Filipinas (Fraga, 1992). Grazas ao estudo da correspondencia de Seoane puidemos concluír que o autor intelectual e material do traballo foi Oskar Boëttger (1844-1910), quen, en base aos debuxos e datos remesados por Seoane, elaborou a descrición do novo xénero de herpeto.

    Abilio Reig comprobou que Seoane levara a cabo unha clara fraude científica no ámbito ornitolóxico (Reig, 2001). Demostrou que se atribuíu falsamente o descubrimento de dúas especies, Gecinus Sharpei e Perdix hispaniensis, ás que denominaría Gecinus viridis galliciensis e Perdix cinerea charrela. Reig considera que publicou con data fraudulenta tres folletos: Revisión del Catálogo das Aves de Andalucía, Aves novas de Galicia e Exame crítico de las perdices de Europa, supostamente editados en 1870 os dous primeiros e en 1891 o terceiro, cando as tres publicacións son do ano 1894. Puidemos profundar nesa tese ao estudar a relación con Anton Reichenow (1847-1941), responsable de Ornitoloxía do Museo de Ciencias Naturais de Berlín. A localización de dúas cartas de Reichenow permitiunos confirmar a fraude (Fraga, 2007).

    Esta perversión da orixinalidade científica provoca efectos desvastadores na credibilidade persoal de Seoane e na valoración da súa obra. E lévanos a dubidar das datas reais de publicación do resto das edicións propias, basicamente do folleto Identidade de Lacerta schreiberi (Bedriaga) e Lacerta viridis var. gadovi (Boulenger) e investigacións herpetológicas de Galicia (Seoane, ¿1884?: 1885). A súa revisión confirmounos que a data de edición de 1884 non se debe corresponder co momento real da publicación, que puido ser 1885.

    Atendendo as diversas testemuñas de Seoane entendemos que a fraude xurdiu como reacción á suposta desatención dos grandes especialistas (Fraga, 2007). Probablemente tiña razón cando se queixaba do trato recibido nalgúns casos, pero nada especial nas relacións habituais entre as figuras académicas e o resto dos investigadores; un trato paternalista e condescendente que puido resultarlle especialmente irritante a Seoane.

    A fraude xérase no proceso seguido pola actividade científica na súa segunda etapa. En Herpetoloxía atopouse con boas expectativas de éxito, de atopar novidades. Pero, fronte a esas excelentes perspectivas, viu, con dor, como outros científicos fóronselle adiantando na descrición de novos taxons de animais de aquí e ben coñecidos por el. Coa modificación de data no folleto Identidade, cambio posible ao ser el quen se fai cargo da súa propia edición (coa axuda do impresor Vicente Abad), decidiu incorporar a descrición completa de Lacerta schreiberi e facer unha certa crítica a Lataste, Boulenger e Bedriaga. Realizou unha primeira fraude, máis limitada que as posteriores, por datas e contidos. Partiu dunha certa confusión no tema, recolleu as opinións dos expertos e modificou a data de publicación, ensaiando un sistema e que utilizaría posteriormente.

    No caso das Aves, Seoane deixara o labor ornitolóxico nos anos 60 e retómao nos oitenta (Fraga, 1992). Esa volta tivo moito que ver coa aparición por eses anos de diversos traballos críticos coas súas publicacións. Seoane, coa publicación da "Revisión" (Seoane, ¿1870a?: 1894) pretendería desculpar os seus erros. E con Aves "novas" (Seoane, ¿1870b?: 1894) desexaría gañar a prioridade sobre a descrición do Gecinus Sharpei de Saunders (1872). E, por último, cando Reichenow publica en 1892 sobre perdices desencadea unha febril actividade de Seoane e "obrígao" a publicar un artigo, "Sur deux nouvelles formes de Perdrix d?Espagne" (Seoane, 1894), e remitir a unha publicación fraudulenta de 1891 (Seoane, ¿1891?: 1894) para gozar da prioridade.

    Seoane non foi quen de soportar a tensión xerada polas dificultades que atopou para alcanzar éxito na descrición de novos taxons e traspasou a fronteira que existe entre a excelencia e o delito. A mortificación de verse adiantado por outros colegas debeu ser unha carga excesiva para a súa persoalidade narcisista. E transferiu un carácter doloso ás fantasías coas que sempre adornara o seu currículo.

    Cometeu a fraude como unha elección persoal máis no seu comportamento incidiron determinadas circunstancias e un contexto institucional. En primeiro lugar, debemos reparar en que a relación entre investigadores e grandes expertos adoita moverse nun ambigüo terreo entre a cooperación e a competencia (Grafton, 2001). As tarefas emprendidas eran complexas e requirían un asesoramento continuo e moi cualificado que só os expertos de vangarda podían fornecerlle. De feito, as súas contribucións científicas xenuínas son debedoras, en bastante medida, das axudas destes figuras, algo que, por outra banda, acontecíalle a numerosos científicos. Iso permite entender mellor a ambivalencia e duplicidade no seu trato, suxeito únaa dependencia que por momentos amolábao ou, simplemente, fería a súa vaidade e provocaba un resentimento, favorecido por un carácter susceptible, pouco dado a encaixar as críticas. Pero, en segundo lugar, a relación dependente nacía dunha obxectiva inferioridade de medios para o labor científico fronte aos especialistas europeos.

    Bibliografía

    • Fontes
      1. Manuscritas
        • Expediente Persoal de Víctor López Seoane, Arquivo Histórico Universidade (Santiago de Compostela), cartafol 739, nº 20.
        • Biblioteca científica López Seoane, manuscritos, Instituto "José Cornide" de Estudos Coruñeses (A Coruña).
      2. Impresas
        • Nalgunha aparece a data indicada polo autor entre interrogantes e, á beira, a data que se lle atribúe agora.
        • SEOANE, V. L. (1854): Botánica. Familia das Cruciferas, A Nova Estrela. Semanario Enciclopédico de Ciencias, Literatura e Artes, Madrid, 1-II-1854.
        • (1861): Catálogo das Aves observadas en Andalucia, Rev. Progr. Ciencias, 11: 326-384.
        • (1861-63): Fauna Mastológica de Galicia, Santiago: M. Mirás.
        • (1862): Réplica ás observacións feitas por D. Pedro Saínz Manteiga, ao Catálogo das Aves de Andalucia, Revista Ibérica, 4: 462-467.
        • (1866a): Reseña da Historia Natural de Galicia, Lugo: Impr. Soto Freire, 66 pp
        • (1866b): Catálogo das coleccións ornitolóxicas regaladas por D. Victor López Seoane, Memoria Instituto de Pontevedra, 33-43. Pontevedra.
        • (¿1870 a?: 1894): Revisión do Catálogo de Aves de Andalucia, A Coruña: Impr. V. Abad, 18 pp
        • (¿1870 b?: 1894): Aves novas de Galicia, A Coruña: Impr. V. Abad, 11 pp e 2 lámns.
        • (1877): Catálogo de Anfibios e réptiles de Galicia, Anais Soc. Esp. Hist. Nat., VI: 349-358.
        • (1878a): Die Orthopteren der Spanisch-Portugiesischen Halbinsel, Stettiner Entomologische Zeitung, 7-9: 365-376.
        • (1878b): Ephippiger du Nord de l'Espagne, Ann. Soc. Entom. Belg., XXI: LXX-LXXIV.
        • (1878c): Sur a destruction par lles Termites d'un navire de guerre spagnole au Ferrol, Ann. Soc. Entom. Belg., XXI: CCXXV-CCXXVII.
        • (1878d): Notas para a fauna galega, Ferrol: Impr. do "Eco Ferrolán".
        • (1879): Description de deux orthoptéres nouveaux d'Espagne, Bulletín Soc. Entom.Suisse, V: 485-487.
        • (1880): Neue Boidengattung und Art von dean Philippinen, Senckenb. Naturf. Gesellsch. , XII: 217-223.
        • (¿1884?: 1885): Identidade de Lacerta schreiberi (Bedriaga) e Lacerta viridis var. gadovi (Boulenger) e investigacións herpetológicas de Galicia, A Coruña: Impr. V. Abad.
        • (1885): On two forms of Ra from N.W. Spain, The Zoologist, 9: 169-172.
        • (1890): Nouvelle espece de Batracien Anoure deas Iles Philippines, Mémoires da Société Zoologique de France, III: 206-210.
        • (¿1891?: 1894): Exame crítico das Perdices de Europa, particularmente das de España e descrición de dúas novas formas de Galicia, A Coruña: Impr. Vicente Abad.
        • (1894): Sur deux nouvelles formes de Perdrix d'Espagne, Mémoires Société Zoologique France, VII: 92-97.
        • (1897): Bosquexo histórico da Botánica española, B. Merino, Contribución á Flora de Galicia. A vexetación espontánea e a temperatura na conca do Miño, Tui: Tip. Rexional; VII-XVII.
    • Bibliografía secundaria:
      • BUGALLO RODRÍGUEZ, A. (2001): Ou ensino dás Ciencias e as coleccións de Víctor López Seoane, Ingenium, 7: 71-89.
      • BUGALLO RODRÍGUEZ, A. (2003): Ou Museo de Historia Natural dá Universidade de Santiago de Compostela, Santiago: Universidade, Parlamento de Galicia.
      • CARBALLAL, R.; FRAGA, X.A.; GARCÍA, A. E REINOSO, J. (1992): A Colección de Brións, Hepáticas e Liques de López Seoane e Hult, O Castro-Sada (A Coruña): Ediciós do Castro.
      • DEVESA ALCARAZ, J.A.& VISE BENÍTEZ, MA C. (2001): Viaxes dun botánico sajón pola Península Ibérica: Heinrich Moritz Willkomm (1821-1895), Cáceres: Universidade de Estremadura.
      • DÍAZ-FERROS, F. (2001): Hipótese miasmáticas e rede de sumidoiros. O gran fedor do Ferrol no século XIX, Ingenium, 7: 143-150.
      • DOSIL MANCILLA, F. J. (1997): O herbario de algas de Víctor López Seoane (1832-1900). Achega á flora mariña galega, Tese de licenciatura inédita. Universidade dá Coruña.
      • DOSIL MANCILLA, F. J. (2007): Os albores da botánica española, Madrid: Consello Superior de Investigacións Cientificas.
      • FERNÁNDEZ VIDAL, E. (2001): O naturalista galego Víctor López Seoane (1832-1900) e a Lepidopterología, Ingenium, 7: 195-221.
      • FRAGA VÁZQUEZ, X. A. (1988): Embrioloxia e taxonomia a fins do século XIX. As notas embriolóxicas de López Seoane (1881) non contexto dá Herpetoloxia europea, Ingenium, 1: 27-58.
      • FRAGA VÁZQUEZ, X. A. (1989a): A polémica sobre Triturus boscai Lataste 1879 na Herpetoloxia europea de fins do XIX. A discusión entre dous Paradigmas científicos, Asclepio, XLI: 281-304.
      • FRAGA VÁZQUEZ, X. A. (1989b): Novos dados sobre vos contactos entre Darwin e López Seoane (1881) e unha valoración global dá influéncia darwinista non labor científico do naturalista galego, Revista Instituto José Cornide de Estudos Coruñeses, 22 (1987): 5-26.
      • FRAGA VÁZQUEZ, X. A. (1990): Dados históricos sobre a identidade de Triturus helveticus alonsoi (Seoane, 1884). Dúvidas e contradiccións en Taxonomia non momento de cámbio de paradigma científico, Llull, 13: 403-426.
      • FRAGA VÁZQUEZ, X. A. (1992): Bioloxia na Galiza na segunda metade do século XIX (1868-1903): ensino, divulgación, debates, produción, institucionalización e recepción de novidades, Santiago de Compostela: Universidade.
      • FRAGA VÁZQUEZ, X. A. (1994): Ou Instituto de 2a. ensinanza da Coruña non século XIX. Ou ensino dás Ciencias Naturais, Revista Instituto "José Cornide" de Estudos Coruñeses, 27-28 (1992-93): 53-94.
      • FRAGA VÁZQUEZ, X. A. (1996): A Reseña "da Historia Natural de Galicia" na obra do naturalista Seoane. Estudo previo á edición facsimilar de V. López Seoane, Reseña da Historia Natural de Galicia, O Castro-Sada (A Coruña): Ediciós do Castro; p. 9-28.
      • FRAGA VÁZQUEZ, X. A. (1998): Achega ao estudo da obra do naturalista Graells, García Hourcade, J. L.; Moreno Yuste, J. M. & Ruíz Hernández, G., Estudos de Historia das Técnicas, a Arqueoloxía industrial e as Ciencias, Salamanca: Junta de Castilla y León; II: 839-848.
      • FRAGA VÁZQUEZ, X. A. (2001): A constitución da Historia natural en España. A actividade dos naturalistas para mediados do século XIX e o proxecto de catalogación de Graells, Ingenium, 7: 225-242.
      • FRAGA VÁZQUEZ, X. A. (2002): A recepción do darwinismo na práctica científica dos naturalistas españois do século XIX, Puig-Samper, M.A.; Ruíz, R. & Galera, A. (ed.), Evolucionismo e Cultura. Darwinismo en Europa e Iberoamérica, Madrid: Doce Rúas; p. 249-265.
      • FRAGA VÁZQUEZ, X. A. (2007): Creación e orixinalidade na obra do naturalista Seoane, A Coruña: Offset Valladares s.l., Instituto "José Cornide" de Estudos Coruñeses.
      • FRAGA, X.A.; RIKKINEN, K. & VIDAL ROMANÍ, X.R. (1995): The visit of the geographer and botanist Ragnar Hult to Galiza in 1899, Ingenium, 4: 7-67.
      • GALÁN, P. (2001): As investigacións herpetológicas de Seoane, Ingenium, 7: 255-268.
      • GARRIDO SÁNCHEZ, M. (2015). As polémicas de Víctor López Seoane (1832-1900) con José Arévalo Baca (1844-1890) e outros ornitólogos decimonónicos. En Cervantes Ruiz da Torre, E. (Ed.). Naturalistas en debate. Madrid, CSIC, Anejos Arbor: 161-201.
      • GRAFTON, A. (2001): Falsarios e críticos. Creatividade e impostura na tradición occidental, Barcelona: Editorial Crítica.
      • LATASTE, F. (1878): Lles Réptiles da Galicie, Revue internationale deas Sciences, 22: 693-697.
      • MARTÍNEZ BARBEITO, C. (1978): Torres, pazos e liñaxes da provincia da Coruña, A Coruña: Deputación provincial.
      • MEIJIDE PARDO, A. (1991): Eusebio dá Garda e o Instituto de 2a. ensino da Coruña, A Coruña: Impr. "La Voz de Galicia".
      • MERINO, B. (1907): Don Víctor López Seoane como naturalista, Varios, Linneo en España, Zaragoza: M.Escar; 327-340.
      • OVILIO E OTERO, M. (1883): Biografía do naturalista español Don Victor López Seoane, Escenas Contempóraneas , I (8): 351-361.
      • PIÑEIRO PÉREZ, R.; FRAGA, X.A.; SILVA-PANDO, F.J.; PIÑEIRO PÉREZ, J.J.; GARCÍA MARTÍNEZ, X.R. & GÓMEZ VIGIDE, F., 2007): O manuscrito Plantae per Galleciam observatae de J.M.C. Lange, Nova Acta Científica Compostelá (Bioloxía) , 16: 19-85.
      • PULIDO, A. (1874): O Dr. D. Victor López Seoane, Anfiteatro Anatómico Español, ano 2: 244-245.
      • REIG, A. (2001): Victor López Seoane (1832-1900) como ornitólogo europeo no centenario do seu falecemento: a relación de Victor López Seoane con Alfredo e Reinaldo Brehm e a súa importancia para a Ornitoloxía Ibérica, Ingenium, 7: 345-377.
      • REIG FERRER, A. (2016): Ás voltas coa fraude científica na figura e obra ornitolóxica de José Arévalo Baca (1844-1890). Argutorio, 35: 46-58.
      • REIG, A. & FRAGA, X.A. (2000): A contribución de Alfredo e Reinaldo Brehm á Ornitoloxía ibérica na súa viaxe científica a España de 1856 a 1857, Ausejo, E. & Beltrán, Ma. C. (Eds.): O ensino das Ciencias: unha perspectiva histórica, Zaragoza: Universidade; p. 823-848.
      • RON PEDREIRA, A. (1983): Víctor López Seoane, naturalista galego. Notas para unha biografía, Concepción Arenal. Ciencias e Humanidades , 4: 45-50.
      • RON PEDREIRA, A. & LÓPEZ-PEREA, F.J. (1974): López Seoane e Pardo-Montenegro, Víctor, Gran Enciclopedia Galega, Santiago-Xixón: Editorial Silverio Cañada.
      • SAINZ, P. (1862): Observacións ao Catálogo de Aves de Andalucia publicado por D. Víctor López Seoane en 1861, Revista Ibérica, II: 110-122.
    Víctor López Seoane

    Víctor López Seoane

    N. 28 setembro 1832 · Ferrol

    M. 14 xullo 1900 · A Coruña

    Que che parece esta sección?

    -101-101-101

    Tes un navegador demasiado antigo!

    Sentímolo pero o teu navegador é moi antigo para poder mostrar esta páxina. Debes de actualizalo ou usar un navegador compatible. Optimizamos esta web para Google Chrome, Mozilla Firefox, Opera, Safari e Microsoft Edge. Instalar agora un navegador compatible

    Iniciar sesión